“SHTËPIA IME PREJ DETI… ” Ese nga PIRRO LOLI

PIRRO LOLI

SHTËPIA IME PREJ DETI…
ESE

I
Poeti i lundrimeve të pabëra, Agim Mato e ka harruar ditëlindjen siç ka harruar deti të tijën. Ai është biri i detit dhe i jugut, i valëve dhe i mjegullave të bardha. “Jam biri i brigjeve të gjelbra,, thotë, biri i rërës dhe i detit/Fytyrën time nuk mund ta ndash kurrsesi/nga buzëqeshja e portokalleve dhe trungjet e menduara të ullinjve…” Mesa duket nuk ka lindur në ndonjë maternitet, nuk është ngjizur në mitrën e nënës. “Kam përshtypjen se u mblodhën aromat e tokës, gjithë dritat, gjithë rënkimet e detit, meditimet e ullinjve , dhe krijuan mua.” E gjithë poezia e tij është njëkohësisht jeta e tij. Që i ngjan bunacës së detit që pret e pret të çlirohet. Deri te dallga. Dhe shtëpinë nuk e ka të zakonshme. Në metaforën aq fine “Shtëpia ime prej deti”, poeti e plotëson më qartë të vecantën e tij. Po. Ai është kudo ku rrahin valët. Valë. Dhe breg. Shkumë dhe pulëbardhë. Yll deti , oktapod dhe anije e mbytur. Agimi i është drejtuar detit që i vogël; ai edhe kur shikonte lotin e brengës në sytë e nënës, largohej për te “shtëpia “ e tij: një shpellë detare me foletë e pëllumbave , nëpër valët e detit që llokocitnin përbrenda si frymëmarrje deti; atje , askush nuk e ndalonte të takonte detarët e mëdhenj të botës, Tetis, Poseidon, Odise, Polifem, Magelan; atje, me ta, celnin trëndafilët e erërave dhe shpirti i lulëzonte në heshtje…; në këtë ikje simbolike për në shtëpinë e tij, shoh qëndresë brenda vetvetes; atje, kjo shtëpi ngritur mbi shkulmet e detit, mbi valë e dallgë, ilegalisht udhëton me barkën e Odiseut, mbi ëndrra si mbi kacekët e erës së Eolit.. Dhe ja kështu , kjo shtëpi fantazmë, prej drite dhe dallge, mbështjellë me trishtimin e madh të detit, mbushur me mistere të magjishëm, na vjen në të tërë librat poetikë të Agimit (“Jug”, “Në pragun e shtëpive tona “Buka e fjalëvë””Jashtë eklipsit””Fundo” dhe “Lundrimet”),.. E, ai loti i padukshëm që i rrjedh përbrenda shpirtit, e bën detin më të hidhur. Vetëm poetët bashkohen kështu me forcat e serta të natyrës për t’u ikur realiteteve të egra, e për t’u treguar të tjerëve si shemben muret edhe duke u larguar plot finesë jashtë eklipseve…(Me sa duket poeti e ka më të lehtë ta gjejë gjuhën me natyrën se sa me peshkaqenët e bregut).
Ai është bir i detit. Deti e mbulon të birin me shkumë e ai lëpin kripën tënde; ai e njeh shijen e tyre, të dhimbjeve dhe të lotëve, të hidhërimit dhe baladave dhe gjakun e anijeve të mbytura. Ka dhe përmbytje e zemërim deti; e ndodh që e trash zullumin e, atëherë një copë e madhe toke, bregu me gjithë pemë, shkëputet e bëhet ishull lundrues e ai poeti si Robinson i vogël, i vetmi në këtë ishull, shihte si skuqej gjiri, si tretej balta, si shembeshin pemët në ujëra…; ai sheh pamundësinë e lundrimit, si nxijnë pulëbardhat e gjumi i përzihet me rërë e alga e valët e rrahin brinjëve.
Ka një shtyllë kripe si kollonë kjo shtëpi e, është ndërtuar e është mbajtur me lot, dert pas derti, brengë pas brenge. E ky lot poetik është guri i çmuar i urtësisë, talentit, heshtjes dhe durimit. Agim Mato është poet i ndjenjave të holla, i nuancave e ngjyrave, akuarelit lirik që, para se të fillojë të pikturojë mbi pëlhurën e objektit lëshon dritë nga shpirti i tij. Vetmia në atë shtëpi ngritur mbi dallgët me potere është aleat me trishtimin e, atëherë poeti thërret një pulëbardhë të lodhur. Shpendi “shkundte krahët dhe pikëlat e saj më binin në fytyrë” Poeti trishtohej akoma më tepër se pulëbardha ishte nxirë…“I shkoja dorën nëpër pupla/e merrja me të mirë/Ti rri këtu te deti im /e lusja…E ngopu me diell, shtoja unë..
Agimi nuk thotë gjë për profesionin, as marinar , as kapiten,(diku thotë , vec, jam far i vetmuar, diku ngjetkë mësojmë se paska fituar dhe konkursin për pikturë por nuk e la as varfëria as qeveria…); nuk thotë që jam poet; nuk e zë në gojë që aty pari është nderuar me urdhërin e lartë “Mjeshtër i Madh”. Ashtu i heshtur e fjalë pak, atij i peshon fjala dhe është i gatshëm të nisë udhëtimet. Udhëtimet e tij të parealizuara dramatikisht . Ai nxiton të kapë kohën e rinisë dhe të energjisë së humbur kur deti hidhte dallgë të mëdha. Në zemrën e tij janë dyndur mjegullat e një rrëmeti të bardhë…Dhe sirenat e udhëtimeve tashmë kanë rënë.
Epo, mirë! Rrugë e mbarë kapiten!
Rrugë e mbarë poet!
II

Në këtë sprovë, më tepër se trishtimin poetik dhe “pyllin e djegur nga rrufetë”, unë dua ta vë theksin në kontrapuntin, në procesin e energjisë krijuese në rrethana të rënda.
Poeti i ngjan një lumi që, kur i vënë pengesa përpara, i presin vrapin, ai mblidhet në vetvete, grumbullon potencialet e veta dhe në një moment shpërthen vrullshëm, i can digat, madje, dhe në humnerë kur bije, bëhet ujëvarë perceshkumë e lëshohet më të poshtë me të gjitha ngjyrat e ylberit.
Nuk them që mbi ata që ka kaluar katastrofa ka kaluar fati, jo. E kam fjalën për talentet, poetët, edhe pse ndër ta me plot përjashtime. Në shtjellimin tim, këtu, dëshiroj që ta drejtoj vëmendjen në thelbin e dukurisë utopike, atje ku fantazia na fton për festë. Dihet që krijimtaria shkencore e artistike shtyhet pas nëse kërcënohet ekzistenca. Dhe jo rrallë bëhen fataliste pyetjet, “ përse të rroj , përse të shkruaj“…Por pyes veten: nëse A. Mato nuk do kish kaluar në censurën e heshtjes të persekutimit, a do ta kishim shtëpinë e tij prej deti, poezinë e mungesës, të farit të vetmuar, apo të lundrimeve të parealizuara? Jo, përgjigjem.
Lindja e poezisë tek një individ është identike, analoge me katastrofën shprisëse të natyrës. Si një molepsje nistore… Ndonse në dukje i pafuqishëm, madje i kërcënuar, poeti është “ligjvenës i panjohur” i shoqërisë. Ndaj të gjitha diktaturat tremben nga poetët. Shigjetat e pushtetetit (vecanërisht diktaturave) drejtohen nga kundërshtarët shpirtërorë, të përvecmit; ato synojnë kaltërsinë e qiellit, sepse u duket bosh…
* * *
Para se te njihja Sarandën me atë prerjen e saj vetullore, buzë detit, njoha Agim Maton me “Jug”(1969) dhe “Në pragun e shtëpive tona”(1974) Të dy ishim në lulen e rinisë dhe kishim filluar të ndiqnim rrugën e poezisë. Ose të Kryqëzimit. Erdhi heshtja në fillim. Ose urdhri për të heshtur. Ishte e rëndë heshtja, e rëndë si baltë varri. C’i kishte ndodhur Agimit? A thua deti kish rënë në bunacë? Po, po. Gjithçka në ujë e nënujë kish rënë kokëposhtë…Asnjë valëzë, asnjë klithje pulbardhe. Shurdhëri. Boshësi. Vetëm një re në cep te detit. Mos vallë dhe deti vdes? Pse dhe natyra duket si një kartolinë që zverdh?…”Do shkojë bunaca. Ajo re/në cep si e pafaj,/S’është çudi që brenda vetes/djepin e stuhisë do të mbajë…”
Po “bunaca” zgjati shumë, o vëlla, shumë. Ja, ti po capitesh në galeritë e braktisura pas tridhjetë vjetëve. Befas para syve t’u shfaq një frushullimë krahësh. Nuk qenë lakuriqë natë që të binin para këmbëve j si gjethe të këputura vjeshte… Kjo bunacë, vec heshtjes paskësh edhe emra të tjerë: Kartonëzim, brumëzim, ideondalim, apolitik, i padëshirueshëm… dhe më keq, burg, izolim..dhe akoma më keq…Yjet e detit tënd të dashur po shuheshin dhe pulëbardhat nxinin. Vinte zëri nga lart: ti atje, ule kokën , hesht, mos shkruaj , mos boto…; i ati dënim politik i biri, poeti goditet në thelbin e shpirtit të tij, te librat. Hesht, pra, dhe mos guxo…Ish kohë plenumesh, burgjesh, dosjesh dhe duartrokitjesh. Dimrat dhe mëritë e mëdha nuk kishin të mbaruar. Turma e verbër duartrokiste viktimizimin e vetvetes. Një popull i tërë trushpëlarë, pa gjuhë, pa mendim. Jeta tkurrej në lëkurën e vet. Ekzistenca e individit lëkundej në fije të perit.
…Poeti hesht i trishtuar. Ti mund të imponosh zërin e heshtjes, Ti mund të m’i ndalosh lundrimet , por jo fluturimet. Jo. Jo valët e detit, as valët e mendimit, as simbolin e metaforën që faqeve të poezisë së Matos klithin dhe mbushin hapësirën e ekzistencës me rubinë të zinj. Ka mbushur një grusht me guaska deti, i trazon me duar e i duken kaq pa vlerë..”C’u bënë jetëzat brenda tyre, korale të ftohta pa vlerë që vala i flak orë e cast në breg….Poeti si Hamleti, kundron llogoret e braktisura e ato të vdekura , pa atë shkëmbim lëndësh jetike, (pa poezinë) ngjajnë si skulptura absurde që valët e kohës i flakin në harresë. Si nënëmadhja te “Qafa e botës” që qeveriste shtëpinë e tash pas braktisjes policeske duket si guaskë pa jetëzën brenda, vazo antike prej balte. Shkretë. Bosh. Ish kohë plenumesh e dosjesh e burgjesh e duartrokitjesh…ish koha e poetëve gjuhëprerë. Ish koha e frikës nga fjala. Dhe frika kërkon dhunën dhe gjakun e metaforës.
* * *
(Agim Mato dallohet për simbolin dhe metaforën. Vini re te “Thertorja”: Një kanal gjaku rrjedh anëdetit dhe skuq tërë fëmijërinë e tij. Aliteracionet mjeshtërisht të përdorura nga poeti japin një pamje tepër makabre. Kope derrash, peshkaqenë, sharra elektrike, thika të mprehta, vare për trullosje, prerje gabzherrësh hungërimë derrash …dhe gjak, shumë gjak…; fëmijët përpëliten në gjumë të tmerruar…kanali i gjakosur gjakoste dhe anëdetin , ku prisnin gojëhapur peshkaqenët… tragjedi , thotë poeti, dhe lexuesi , jo vetëm ai i jugut, kujton burgjet, hetuesitë, torturat…jo në skenë teatrale aktorësh , jo .. O Zot!. Po Zoti nuk u verbua kur hetues e policë bastisën shtëpinë time; Zoti nuk foli as kur fara e burrit të nacionalistëve trima torturohej e pushkatohej; as kur burgoseshin e vareshin poetë…(.Kam njohur një “hero populli” që ishte dekoruar se gjatë hetuesisë së një “agjenti” e kish detyruar viktimën të fliste duke i prerë aortën me majë të thikës…dhe gjaku qe hedhur vrushkull në murin e birucës…)
* * *
Askush nuk iu afrua drurit të kryqëzimit tim. Dënimi i ka dhimbjet personale. Gozhdët, pikat e gjakut, familja, janë personale. Dhe qëndresa dhe metafora dhe ringjallja gjithashtu. –
Në kësi rastesh cdo rast ka këmbët e veta dhe asnjë shembull nuk mund të merret për shembull. Shpresa nuk mund të fitohet apriori. Rrënjët e saj , tek poeti kanë të bëjnë me ëndrrën, andaj shpresat, dëshirat dhe vegimet janë gjithnjë të ekzagjëruara. Sidoqoftë portat e së ardhmes kurrë nuk mbyllen plotësisht përndryshe duhet ta kishim braktisur aksiomën ontologjike të së nesërmes ku do të vdiste cdo dije, letërsi dhe art… Ti m’i ndalove lundrimet por nuk arrite dot te krahët e fluturimeve…
Poeti tej dhimbjes dhe kryqit i shmang zërat e urrejtjes dhe gjëmon nga brenda, hamendëson botën, riemërimin e saj, lundrimet e pabëra, anijet e mbytura, poezinë…Ai nuk është materie e zakonshme, ai zog(poet) është aliazh pasionesh e shpresash. (Te “Feniksi” energjia e tij kalon përmes dashurisë, përmes dritës së syve të saj dhe, të dashuruarit ndihen në liri si gjysmë perëndi, të gatshëm për fluturime; feniksi shkund krahët, ringjallet; sepse vetëm në liri deti mbetet det e qielli , qiell. Ky feniks i jep kuptim frymëmarrjes së poetit.
* * *
Hesht ti! Ule kokën! S’ka lundrime për ty. Deti është i rrethuar . Dhe qielli. Shko puno atje ku të thonë, ha një copë bukë dhe hesht… Ndalohen peshqit të notojnë më tej. Ndalohen zogjtë të fluturojnë më larg….
….por jo, jo poeti. Jo. Poeti ëndërron, dhe në ëndrra botën e tij, metaforën; se ëndrrën dhe shpirtin e poetit nuk ka burg e izolim që ta bëjë zap. Dhe Agim Mato e di mirë se lundrimet e mëdha fillojnë nga shpirti. Dhe ëndërrimet sidomos. Poeti është qenie e mbarsur. Tek ai nuk shuhet nga asnjë rrethanë dashuria nistore për poezinë e paraardhësve. Që është jo vetëm ushqim vital por, në talentet e vërteta, shndërrohet në konflikt rivlerësues, pa të cilin nuk mund të ecësh si poet…Lirizmi i Agim Matos, malli dhe dhimbja, Akuareli fin i pejsazheve të jugut, sidomos ajo ndjeshmëri e lartë në të gjitha poezitë e tij, nuk është vetëm vlerësim përvojash p0etike por dhe mohim. Vetëm kështu poeti bëhet vetvetja.
Ishin krahët e dëshirave të vjetra ëndrrave të dikurshme. Ato nuk kishin vdekur. Ato qenë ngjeshur e përplasur brinjëve në gjoksin e poetit. Ato ulërinin nën zë dhe po shkallmonin galeritë dhe muret e minierës. “E pashë vrullin e marrëzive të dikurshme/për të përplasur kokën tek e paarritshmja.” Dhe një zë i brendshëm klithi: në djall galeritë e frikës , në djall ankthi dhe komoditeti i vonuar. “Poezia është si fosfori, ndrit më tepër në castin kur provon të vdesë”(R. Barth). Motorët e metaforave shkrepën fuqishëm, llambat u ndezën nëpër galeritë e hapura që përqafonin të zotin e përlotur nga malli; ndërkohë jashtë minierës turmat shkelnin mbi frikën.
Kishte ardhur një kohë tjetër.
* * *
Disa pengesa, “për trumcakun e uritur për një copë qiell”, për detarin për një barkë lundrimi, për vetë valën e detit, që i mohojnë bregun, janë të lidhura fort me ekzistencën; pyll i djegur nga rrufetë, por kurrë nuk mungon bërthama, ankthi, afshi i frymëzimit. Është vërtet i trishtuar dhe i trembur zogu që kërkon qiellin por në ëndërr, nuk i mungon gjethi i puthjes në sqep…[Në këtë rrugë kanë kaluar poetët më të shquar kudo në botë. Pengesat kanë shumë emra, diktaturë(fashizëm a komunizëm), sëmundje, aksidente, varfëri, dashuri të dështuara, mëkate, drogë, alkolizim, vrasje , vetvrasje etj. (Ferri ka më shumë se nëntë rrathë) Poetët më të shquar janë rezultat i trysnive të ndryshme dhe kanë preferuar më tepër ferrin se parajsën..
Në këtë prizëm stalinizmi përbënte një kusht të domosdoshëm për fenomene të tilla si Mandelshtami, Pasternaku, Solxheisini apo dhe Cvetajeva e Ahmatova; e pse jo ai dekori aq pikëllimtar e i padurueshëm ku u vetëvriten talente të fuqishme si Esenini e Majakovski…
* * *
Vetmia e poetit, e imponuar ose e zgjedhur si e vetmja mënyrë produktive për cdo krijimtari është bunaca e poetit, pjesë e ndëshkimit ose periudhë e mbjelljeve të mbara. Shtëpia e detit , vec të tjerave është shtëpia e vetmisë, burgu i bukur, qëndresë dhe ikje prej realitetit, kabineti i punës krijuese. Ky simbol kaq i bukur polivalent, kaq origjinal i Agim Matos, përmban edhe izolimin, atë ndëshkimin aq absurd për t’i ndaluar lundrimin, por dhe identitetin, lirinë për të ëndërruar, rezultat i krejt poezisë së Matos për të udhëtuar shaluar mbi kalin e detit, (pegasin antik të poezisë).
…Nuk është e rastit që poeti zhytet thellësive të detit e viziton varrezat e anijeve të mbytura. E së bashku me shpesët e detit imitojnë pasthirrmat e ushtarëve; ai prek me dorë ndryshkun e trashë të kripës, historinë, luftërat, zemërimin e Poseidonit, takon gjeneralë e perandorë, katastrofa stuhish e zemërim dallgësh…O poet, i, them unë në vesh, kapiten a paleolog, perandor, a c’djall tjetër mund te jetë poeti, mos duhet ta shtyjmë dhe ne me shpërfillje të shkuarën tonë; boll e mbajtëm mbi shpinë si peshë të rëndë me flota e ushtri, me pseudoheroj, me beteja të humbura e gjakderdhje; me frikë, dhunë e fjalë të ndaluar; jaft me forcat e errëta të së kaluarës që na pllakos të sotmen si mallkim permanent. Le ta lëmë detin të mbetet det në lirinë e tij dhe kujtesa jonë të largohet nga fushat e minuara të së kaluarës…
* * *
Farin i pikëllimit te “Far i vetmuar në Jug” vërtet i është mohuar funksioni, orientimi i anijeve, por jo lënda poetike. Vërtet ai dëshironte të ishte Far në një shpatull deti a kryqëzim erërash, të orientonte anijet, por…, c ’kërkon, o njeri, kur ty të është mohuar lundrimi? Ja poetifar, i nxirosur, i gërryer …, i pëgërë nga glasat e hënës, i përmjerrë nga yjet, krejtësisht i vetmuar e i harruar; ashtu pikëllimtar në mes të detit, i fikur, dritëshuar , pa funksion; askush nuk vete ta pastrojë, t’i ndezë flakën, t’i këndojë shpirti. Askush nuk e do të ndezur, askush nuk e do të zgjohet poeti , jo, jo! Atë e kanë fshirë nga hartat e detit…
Po ky far i harruar mbi humnerën e detit dallon nga të tjerët, numrat seriale, që tymojnë me dritë hua, artificialisht anipse hiqen si diell a si hënë. (Ka nder nesh në jug e në veri që maten edhe me hijen e mëngjesit a të darkës) Ata nuk e meritojnë poezinë. E unë kur marr rrugën për Sarandë, së pari takoj farin e vetmuar. Se e di, të vetmuarit i bëjnë ballë ditës, ata që ngrihen nga hiri, e shkruajnë vetë biografinë dhe jetojnë me legjendën e vet.
Ky det i kaltër dhe përvojat i kanë mësuar Matos se “Në ujërat e cekëta, ku jetojnë vec peshq meskinë, nuk mund të nderen pëlhurat/nuk mund të gatiten stuhitë.. Dhe më tej unë i them : As poezia, as legjendat, madje as ndonjë poezi që duket si anësore por shkëlqen në vetvete me yjet e qiellit dhe të detit.(si “Afërdita”) Tashmë poeti është kumbar i njohur , jo i ndonjë foshnje , por i poezisë, që ai ia ka prerë kërthizën ndanë brigjeve të detit prandaj poetët nga dhimbja e madhe klithën. Përvojë deti kjo, valësh e dallgësh të serta, përvojë fjale e tingulli e ritmi e ngjyrash. Dhe i tha deti poetit: “Ti duhet ta pish kohën/ të bëhesh i kthjellët si unë.”
Dhe ritmet e zemrës si valët e detit, rrahin vrullshëm e valëzojnë, shtyjnë dhe tërheqin rërën e ndritshme
si mbylljen e një refreni për një këngë te re.

Lolipiro1945@gmail.com
Charlotte (USA) tetor 2015