PRANGAT Tregim nga Uran Butka

PRANGAT

Tregim nga Uran Butka

Gjatë luftës së Dytë Syrja Qafëzezi kishte mbajtur anën e nacionalistëve, duke marrë pjesë në çetën e profesorit të gjuhës shqipe të Liceut të Korçës. Në luftën e Pocestës kundër italianëve ai la nam, ndërsa në luftën e Gërmenjit kundër gjermanëve, gusht 1943, u plagos rëndë në çapok dhe mbeti sakat. Lëvizte me një bastun në dorë, si ndonjë plak, ndonëse ishte në lulen e rinisë. Pikërisht në këtë kohë, kur nuk ishte më i zoti për luftë, i erdhi në ndihmë shkollimi. Ai u bë një orator i zjarrtë i bashkimit, madje ndërmjetësoi për një marrëveshje mes nacionalistëve dhe komunistëve në Kolonjë për luftë të përbashkët kundër pushtuesve. Më pas, kundërshtar i flaktë i luftës vëllavrasëse. Kur ajo mënxyrë ngjau, ai u hoq mënjanë.
Pas luftës ai u kthye në familje. Kishte nisur vala e arrestimeve dhe e pushkatimeve. Qëndroi në shtëpi, nuk iku gjëkundi, se e ndiente veten të papërlyer. Përkundrazi. Mirëpo një ditë erdhën për ta arrestuar, ndërkohë që nuk u ndodh në shtëpi. Prej asaj dite, u strehua tek një mik, mandej, tek e kërkonin me pishë e me qiri, ai u fsheh tek pylli i madh i Llozit, matanë Osumit. Kaloi disa muaj në arrati me shpresë se gjërat do të qartësoheshin dhe ai do të kthehej. Por nuk ndodhi ashtu. Kundërshtarët, apo ata që u hoqën mënjanë, ndiqeshin për t’u ndëshkuar. Askush nuk e dinte se ku ishte strukur, përveç mikut, që i çonte bukë netëve me terr. As familja e Syrjait nuk e dinte. Nëse merrej vesh, strehuesit i digjej shtëpia.
Një natë ai i shpuri, bashkë me torbën e bukës, edhe lajmin e hidhur se i kishte vdekur babai.

* * *
Ceremonia e përzishme e varrimit nisi nga shtëpia . Atje ishte mbledhur i gjithë fshati Qafëzez, që numërontë mbi treqind shtëpi. Nuk kishte mbetur njeri pa vajtur, sepse i ndjeri ishte shpirt njeriu, që kishte bërë veç mirë, por dhe sepse ende nuk kishte plakosur shtazëria e luftës së klasave brenda fshatit, fisit, familjes dhe vetë individit. Fshatarët i gjendeshin ende njëri-tjetrit në gëzime dhe hidhërime, sidomos në vdekje. Ende nuk ishin bërë të huaj ndaj të tjerëve dhe ndaj vetes. Ishte fillimi. Sa kishte nisur gjuetia.
Kortezhi i përmortshëm, si një bollë e zezë, zvarritej për te varrezat e fshatit. Në krye, arkëmorti, që e mbanin në krahë katër burra, mandej gratë të veshura krejt me të zeza ( në Kolonjë edhe gratë marrin pjesë në varrim), më pas burrat e thyer në moshë me takie të bardha në kokë dhe në fund të rinjtë mustaqepadjersitur.
Rrëzë Kodrës së Këndezit, gërmuan një gropë të thellë dhe e zbritën arkivolin me litarë. U dëgjua një kuje e grave, si një bubullimë. Burrat i hoqën takiet e bardha nga kryet.
– Qëndroni një minutë! – u dëgjua zëri i kobshëm i kryeplakut.
Po i ngjitej kodrës, duke u mbajtur te një shkop i thantë dhe duke dihatur, i biri i të ndjerit, Syrjai. Njerëzit u hapën menjëherë, siç hapen kapakët e syve dhe ai u ul më gjunjë buzë varrit të çelur. I mbushi duart me dheun e shkrifët dhe e hodhi mbi qivur.
– Të qoftë i lehtë, ky dhè i rëndë, – foli si nëpër ëndërr.
Çdo gjë i dukej ireale, sikur ndodhej në një botë tjetër. I dukej vetja i vdekur.
Mandej u ngrit dhe qëndroi me këmbë në tokë, në heshtje, si gjithë të tjerët. Motra u shkëput nga tufa e grave, që nxinin dhe iu hodh në qafë. Vëlla i motrës, na la babai! i tha ajo përmes gulçit. Shyqyr që je gjallë! Ty të kemi, s’kemi tjetër. Nëna e gjorë të pret…
Ndërkohë, kishin mbërritur me ngut postkomandanti me dy ushtarë. Ata çanë përmes pyllit të njerëzve, që kishin shtangur.
Vdekja respektohet më tepër se jeta në ato anë. Edhe gjakësit, edhe armiqtë, po të vinin për kryeshëndoshë, nderoheshin dhe përcilleshin si miq. Po ata përse kishin ardhur ?!
Komandanti iu afrua Syrjait nga pas si një hije dhe i foli ngadalë:
– Të rroni vetë!
Ajo shprehje, që ngjalli habi, nuk pritej nga ai, që nuk kishte të bënte me rrojtjen. Nuk thuhej atje, kur varri ishte ende i hapur. Kishte një rend të gjërave dhe të të thënave në vdekje. Pastaj, edhe zëri i tij ishte krejt ndryshe, vdekësor. Syrjai nuk e ktheu kokën. E kishte ndier afrimin e tij. E dinte që ai do të vinte. Por nuk lëvizi nga vendi. Ashtu edhe të tjerët.
– Je i ndaluar! Do të vish me mua, kështu siç je, pa kundërshti dhe pa pranga. Të mos e prishim mortin…
– Lërmë të varros tim atë! –zëri i tij i thellë dhe i trishtë, sikur doli nga varri.
Komandanti e pa veten ngushtë. Në atë mjedis vdekjeje, të gjithë ia kishin ngulur sytë dhe zëmërimin. Iu duk sikur e kishin rrethuar armiq. Nuk mund të përdorte dot as zërin e lartë, as pushkën, as hekurat. Ç’të bënte? Iu kthye marrëveshjes.
– Mirë, kur ta kryesh varrimin. Po të pres këtu!
Syrjai, i prishur në fytyrë, u kthye nga ai.
– Mos më prit. Nuk vij dot as tani dhe as më pas. Do të shkoj në shtëpi. T’i gjindem nënës në këtë hall. Ke nënë ti? Mandej, do të ngjërojmë nga një kafshatë bukë të hidhur në kujtim të babait dhe për të nderuar përcjellësit, siç është zakoni. S’ bëhet ky dert pa mua. Je i ftuar.
– Oh, oh! – u dëgjua rënkimi i mbytur i motrës.
Komandanti u hutua. Unë? I ftuar! Nuk e priste. Mendoi se ai po i bënte bisht dhe po përpiqej të fitonte kohë, për të ikur sërish. S’duhet t’i shpëtonte. Përndryshe, e piu e zeza.
– Kur të mbarojë dreka e përshpirtjes, jam robi yt dhe shkojmë bashkë në komandë, apo në burg.
– As që bëhet fjalë!- kundërshtoi tjetri.
Syrjait iu duk se komandanti ishte në hall për vete dhe nuk dinte nga t’ia mbante. Sikur i lutej: po të mos e çoj në burg kokën tënde, do të ma heqin mua kokën. Mos më merr në qafë!
– Të jap fjalën! – i tha prerazi Syrjai. Zëri i tij i çpoi gjer në kockë të gjallë e të vdekur.
Komandanti mbeti.
– Nëse nuk do të rrish për drekë, vij unë vetë mbasdite tek dera e burgut, – e mbylli Syrjai dhe i ktheu krahët.
Nisi mbulimi me dhè e arkivolit, deri sa mori formën e një varri. Brenda tij, ishte tashmë trupi i kallur i të atit. Nuk ishte në atë moshë, që të ikte nga kjo botë, mendoi. U rropat gjithë jetën, na rriti me halle dhe me shpresë , po brenga ime e futi në dhè. Medet!

Bashkëfshatarët i vunë në krye një pllakë të gurtë, i ndezën një qiri, flaka e të cilit dridhej si shpirti i tij dhe vendosën lule mbi kurmin e varrit.
Por të gjithë e kishin mendjen, jo tek i vdekuri, që u fut nën dhè, por tek i gjalli, që lëshonte hije mbi dhè. Nuk kishte asnjë gjurmë frike apo tundimi. I bërë si një dru, por mendjekthiellët dhe mirënjohës, ai pati forcë t’i falënderonte të gjithë për mundimin dhe t’i ftonte për drekën e të vdekurit.
Ceremonia e varrimit kishte mbaruar.
Komandanti hoqi pushkën nga supi dhe ushtarët bënë përpara, për ta ndalur. Motra klithi. Të rinjtë mustaqepadjersitur u dyndën për atje. Syrjai u gjend sakaq i rrethuar nga turma, e cila nisi të lëvizte si një lumë i fryrë njerëzor drejt shtëpisë. Komandanti mbeti anash, si një kërcu i hedhur nga dallga në breg.
Ai u ndje keq dhe në mëdyshje: të vinte në drekë, që të nderonte të vdekurin dhe të mos i ndahej gjahut, apo ta priste si një qen i përbuzur tek porta, kur ai të dilte? As njëra e as tjetra, mendoi. Po të kishte ndërmend të arratisej, ai mund të ikte nga ana e pasme e shtëpisë, kur të donte. Në të dyja rastet, e kishte davanë të humbur. Ç’të bënte? Të ngrinte pushkën dhe ta qëllonte? Në mort? Jo, nuk pranohej. Mund të vriste edhe të tjerë në atë mizëri. Pastaj, kishte urdhër ta dorëzonte të gjallë. E pleqëroi me veten. Kishte dëgjuar se Syrjai ishte njeri i ndershëm dhe i besës, që, si i ati, kishte bërë veç mirë. Më e udhës ishte ta linte të lirë në hallin e vet dhe ta priste te dera e burgut, siç i kishte premtuar. I dha karar dhe u largua me gjithë ushtarët.
Gjindja u shkarkua nga një makth.

* * *
Mbasdreke Syrjai u nis për në nënprefekturë. I vetëm. Mezi ecte, i mbështetur fort tek shkopi, që e kishte gdhëndur në pyll. Çapoku i dhimbte nga plumbi i gjermanit, që e kishte ende brenda në kockë dhe që e kishte lënë të çalë. Por ai nuk e dinte që një plumb tjetër, ai i shqiptarit, do ta qëllonte në kokë dhe do t’ia merrte jetën. As që e mendonte…
U paraqit tek Dega e Punëve të Brendshme, ku ishte edhe burgu. Postkomandanti po e priste. I vuri prangat dhe e shtyu brenda.
Po të mos kishte ardhur ai, prangat do të m’i kishin vënë mua, tha me vete.