RRËZIMI I PËRMENDORES SË TIRANIT – nga Skifter Kellici -Fragment nga romani ende i pabotuar, “Historia e një vdekjeje të vonuar”

U dëgjuan të shtëna në ajër. Turmat një çast mbetën të ngrira. Policët drejtuan armët kundër tyre.

– Mos qëlloni, mos vrisni vëllezërit tanë! – vikati Sandri duke e kuptuar se valët e njerëzve shkonin në një rrugë – drejt sheshit “Skënderbej”. –Jemi studentë, nuk duam gjak.

Atë çast iu përfytyrua Sheshi Tien An Men i Pekinit. Mijëra studentë manifestojnë, kërkojnë të vendoset demokracia. Përballë tyre tanke. Po studentët nuk duan t’ia dinë. Atëherë dikush jep urdhër që ata të qëllohen. Kush? Sekretari i Parë, Presidenti? Tian An Meni kuqëlon nga gjaku i studentëve të vrarë.

Sa janë? Statistikat zyrtare kineze heshtin. Manifestuesit zmbrapsen nga tanket që vazhdojnë të shtien. Përsëri të vrarë, të sakatuar, të plagosur që rënkojnë në agoni. Plumba mbi turmat e paarmatosura.

Sandrit iu ndërmend edhe ajo shprehje e shtetarit francez, Fransua Miterani: “Një regjim, që për të mbijetuar qëllon mbi të rinjtë, nuk ka të ardhme”.

*

Në të njëjtin cast, në sallën e mbledhjeve, ku vazhdonte punimet plenumi i Komitetit Qendror, Ali Ramës çdo dhjetë minuta i vinin nga Ministri i Brendshëm raportet e lëvizjet nëpër rrugët e Tiranës: “Manifestuesit nga Liceu Artistik kërkojnë t’i sulen Komitetit Qendror dhe Bllokut, por sipas porosisë tuaj, me nxitjen e njerëzve tanë, po mënjanohen nga rruga e Elbasanit, për t’u drejtuar nga sheshi “Skërnderbej”.

Tani gjindja nga rruga e “Barrikadave” pranë Pallatit të Kulturës, po shtyhej në rrugën Bajram Curri.

Pas pak do të ndodhej para hotel “Tiranës”.

Komitetqendrorasit në sallën e mbledhjeve, të strukur pranë njëri-tjetrit si tufa zogjsh të trembur që ruhen nga ndonjë sulm i beftë, nuk ia ndanin sytë fytyrës së Ali Ramës që lexonte raportet e ministrit të Brendshëm, i cili i ndiqte manifestuesit nga zyra e vet.

Kur Ali Rama me zë humneror lexoi raportin e dytë, sipas të cilit manifestuesit kishin kërkuar të çanin forcat e policëve për t’iu sulur Komitetit Qendror (e nënkuptohet dhe Bllokut të udhëheqësve, ndonëse këto fjalë nuk ishin shënuar në raport), disa nga komitetqendrorasit nuk përmbajtën dot britma ngjethëse, si të thoshin: “Tani na erdhi radha dhe neve….”. Kurse fytyrat e shumë prej anëtarëve të Byrosë Politike, me sy të përçudnuar, buzë të llagavitura, duar që mbërtheheshin frikshëm pas mbështetëseve të karrikeve, sikur të kishin frikë se mos një forcë e padukshme do t’i shkulte që aty e kushedi se ku do t’i degdiste, dëshmonin se ata nuk e përmbanin më veten.

– Ne dhe Blloku e kaluam rrezikun, po tani kërcënohet përmendorja e shokut Enver,tha me vete Hiqmet Terka.- Kjo është e tmerrshme!

Tani ai nuk ishte më anëtar i Byrosë Politike, por një ish….

Një fjalë ku bashkëtingëllorja “sh” të kujtonte fërshëllimën e erës që degdis lart e poshtë gjethe të thata. Kishte zbritur një shkallë më poshtë, ashtu si Hamid Lezha që ndodhej pranë tij.

Mos ishtë shenjë e një shembjeje që kishte nisur të shfaqej siç shfaqen shenjat e para të botkinit me verdhësinë e retinës së syrit. Mos ndoshta s’do të ishte as anëtar i Komitetit Qendror, po thjesht një pensionist, e pastaj si i tillë do të shtrëngohejtë largohej nga Blloku, ashtu siç kërkohej në gazeta e mitingje?!

Një rënkim i mbytur si zëri i një njeriu që varroset se gjalli, u ngrit nga thellësia e vetvetes dhe i mbeti në buzët e reshkura.

*

Grumbujt e stërmbëdhenj të njërezve, me të arritur para kinema “Partizanit”, u orvatën të kalonin nga rruga “28 Nëntori” që të shpinte të Sahati i Madh dhe që atje në sheshin “Skërnderbej”, por gardhet e dendura të policëve, i shtynin nga rruga “Barrikadave” e që andej në rrugën “Bajram Curri”,drejt e te hotel “Tirana” dhe Muzeu Historik.

– Tani të sulemi drejt e te përmendorja e Enver Hoxhës! – bërtiste Pandi i pasuar nga të tjerët. Dhe grumbujt e njerëzve andej po shtyheshin.Violeta mbante Spartakun për krahu.

– Të dhemb plaga, bir? – pyeti ajo duke prekur vetullën e syrit të djadhtë që ishte enjtur nga goditjet e policëve.

– Jo nënë, – u përgjigj Spartaku.

– A nuk qëndrojmë më mirë te shkallët e Pallatit të Kulturës?

– Mirë thotë nëna, – ndërhyri Blerimi duke këqyrur fytyrën e mpirë të Spartakut. – Te sheshi do të ketë përsëri përleshje.

– Qëndrojmë, Spartak, – iu lut nëna.

Ishte një thirrje instiktive e një nëne të drobitur që pas goditjeve të policëve pranë Radiotelevizionit kishte frikë se mos i biri e pësonte dhe më ligsht.

-Qëndro atëherë dhe ti, – tha nëna duke iu drejtuar Blerimit, si të kërkonte mbështjen e tij.

Blerimi pati një çast mëdyshjeje. I vinte keq të ndahej nga shokët, por i vinte keq, gjithashtu , ta linte vetëm Spartakun me të ëmën.

-Jo, nënë, -tha Spartaku,- Blerimi e ka vendin te shokët.Të lutem bashkohu me ta…

Dhe Blerimi ashtu bëri.

– Të sheshi, drejt përmendores së tiranit! -thërriste Pandi.

– Ta rrëzojmë, ta bëjmë rrafsh me tokën.

– O burra, sa më parë, – u dëgjuan thirrje nga grumbujt e njerëzve.- Ta varrosim Dullën për të dytën herë.

– T’ia ngrejmë këmbët përpjetë! – u dëgjuan thirrjet.

– Mjaft e kemi quajtur fshehurazi Dullë, këtë despot gjakësor, – briti Pandi duke shtyrë përpara Sandrin e të tjerë.

Petriti, gazetarë të tjerë të Televizionit që ishin ngjitur në shkallët e Pallatit të Kulturës nga ana e Sahatit, u përpoqën të çanin midis policëve që ruanin sheshin “Skënderbej” të boshatisur plotësisht, po nuk arritën.

Atëherë u futën brenda Pallatit duke kapërcyer nga dy-tri shkallë njëherësh për t’u ndodhur në katin ku ndodhej kafeneja nga ku mund të xhironin më mirë.

Ndërkohë, manifestuesit arritën para rrugës së shkurtër që ndante Muzeun Historik nga shkallët ku ngrihej piedestali me përmendoren e Enver Hoxhës që dukej se shihte me përçmim grumbujt e parë të njerëzve që po

– Enver Hoxhën rrafsh me tokën! – uluriu përsëri Pandi dhe u sul të çante përmes rradhëve të policëve që ruanin të ngjeshur sup më sup.

Për çudinë e shumë prej manifestueve që ndodheshin në radhët e para, policët u çanë dhe disa prej tyre u zbrapsën.

– Ç’pret Sandër, – thirri Pandi pas shpinës të policëve.- Përse nuk tërheq me vete njerëzit, përse nuk sulesh policëve me ata grushtet e tua si çekan. Apo ke frikë!…

– Përpara! – sokëlliu Sandri, i pasuar nga turmat që u përplasën me policët të cilët ngritën mburojat e shkopinjtë për t’u mbrojtur.

Në çast, si të mbinte nga nëntoka, ia behu një makinë zjarrfikëse. Si një kuçedër që nxjerr flakë nga goja edhe ajo nisi të nxirrte nga një si kokë e përçudnuar dhe rrotulluese me dy gojë, një lëng të kuq që u përplas mbi gjokset e manifestuesve.

Befas Sandri e pa veten të mbërthyer nga krahët e fuqishëm të dy policëve dhe e kuptoi se nuk duhej të kishte ndjekur këshillën e Pandit. Njëri prej policëve nxori nga brezi një diçka metalike. Ishte një thikë me teh të mprehtë. Kjo me siguri do të ishte ngulur në gjoksin e tij, sikur më një përpjekje të stërmundishme të mos i jepte policit një goditje me shkelm e si pasojë thika t’i fluturonte atij nga dora.

Sandri muni të çlirohej nga mbërthimi i policëve e zuri t’i qëllonte ata me grushta e shkelma, por ndjeu që dy të tjerë iu sulën nga pas. “Me siguri duan të më vrasin”, – mendoi flakërimthi me vete.

Si nëpër mjergull shqoi Pandin para tij që nuk lëvizi e ca më pas Blerimin.

– Ndihmë, Pandi, Blerim, ndihmë! – thirri.

Pandi pati një cast ngurrimi e pastaj bëri drejt Sandrit të cilit iu sulën dy policë të tjerë.

Sandri ndjeu që forcat po e linin, po ndërkaq, Blerimi bashkë me manifestues të tjerë u kapërthyen me policët që kishin vënë nën vete. Madje njëri prej tyre e kishte shtrënguar prej fyti e gati po e mbyste.

Sandrit iu terratisën sytë e fryma po i mekej, por pas pak polici që ishte mbi të, i goditur nga pas prej Blerimit, klithi dhe, duke liruar duart nga fyti i tij, u përmbys. Atëherë u ngrit dhe calë-calë dhe u bashkua me manifestues të tjerë.

Ai vetë nuk e kuptoi se si në ato njëzetë e tridhjetë sekonda mermeri i larushitur i shkallëve që të çonin në piedestalin e përmendores së Enver Hoxhës, ishte copëtuar e turmat po qëllonin me copërat e tij policët që mbroheshin duke u zbrapsur me mburoja dhe skafandra.

– Edhe një sulm tjetër, o burra! – u dëgjuan zëra nga turmat.

Këtë rradhë manifestuesit që kishin çarë plotësisht gardhet e policëve, iu afruan përmendores. Akrepat e Sahatit të Madh po shënonin dy pa disa minuta.

Përleshjet deri në kacafytje midis policëve e shumë të rinjve, me fytyra të gjakosura nga goditjet, tani po rralloheshin.

Një re e murrme që për një cast errësoi pamjen e sheshit “Skënderbej”, tashmë të dyndur nga katër anët nga njerëz që vinin ngado, sikur u përpi nga lëmshet e diellit që nisi të hidhte një dritë të praruar, si t’i nxiste dhe më shumë manifestuesit.

Tani radhët e policëve ishin zbrasur gjithnjë e më pas dhe përmendorja e Enver Hoxhës ishte pre e turmave që nisën të brohorisnin.

-Rrafsh me tokën, rrafsh me tokën, diktatorin gjakatar!

Shumë u vërsulën te këmbët e mëdha të përmendores e nisën t’i lëkundnin. Enver Hoxha nga sipër vazhdonte të shihte drejt nga Lindja sikur t’u thoshte “Kot e keni, nuk më rrëzoni dot”.

-Një levë, një levë! – dëgjoheshin zëra.

Një djalë u kacavor mbi përmendore deri te koka e Enver Hoxhës.

-Tani duhet një kavo! – u dëgjuan përsëri zëra.

Një kamion policie u afrua përmendores. Policët mbi të zbritën, por nuk iu kundërvunë turmave. Shpërthyen britma hareje.

– Edhe policia po bëhet me ne, – thirri Blerimi, në krahun e të cilit mbështetej Sandri.

– Po edhe policët janë vëllezërit tanë, – shtoi Pandi.

Shoferi nga karroceria e makinës mori një kavo dhe ia hodhi djaloshit që e bëri lak dhe e ngeci në qafën e përmendores.

– A e kishte përfytyruar ndonjëherë veten Dulla që t’i vinin litarin në qafë? – i tha Blerimi Sandrit.

– Besa, hija e vdekjes e ka ndjekur çdo ditë, – tha Sandri.

– Herën e parë deshi perëndia e vdiq, tani po vdes se duan ne.

– Ah, sikur të ishte gjallë e të shihte si po e shembim përmendoren e tij!

– Pastaj të shihte dhe vdekjen.

Makina hungëriu. Përmendorja e lëkund.

Blerimit iu duk se sytë e Enver Hoxhës si zgavra të boshatisura u lëngëzuan, se bebizat lëvizën, u rrotulluan plot tmerr e llahtar e ai tani sikur deshi t’u thoshte: “Amani, mos më rrëzoni. Unë jam juaji, gjithnjë juaji..!

Po duart të shtrënguara pas kavos, u tërhoqën pas një herë, dy herë, shumë herë dhe përmendorja si një lis shkulet nga toka, pasi u lëkund disa herë, u hepua djadhtas dhe dalëngadalë u përplas me rrapëllimë në tokë.

– A nuk duket se kjo zhurmë i shëmbëllen grahmës së mbrapme të një përbindëshi! – pyeti Blerim Sandrin.

– Mirë e the, – iu përgjigj Sandri. – Enver Hoxha ishte një përbindësh, madje prehistorik.

Turmat nuk mund të përmbaheshin. U puthën, u përqafuan. Pati dhe nga ata që iu sulën dhe policëve një pjesë e të cilëve gjithashtu nisi të përqafoheshin me ta.

Petriti, së bashku me kameramenët e Televizionit, kishte ndjekur manifestuesit që nga sheshi “Skënderbej”, përleshjet para ndërtesës së Radiotelevizionit, kalimin nëpër rrugën e “Barrikadave” drejt Muzeut Historik e tani nga dritaret e Pallatit të Kulturës, mësymjen që kishte sjellë rrëzimin e përmendores së Enver Hoxhës.

„Rrëzimi i kësaj përmendoreje nuk ishte tjetër veçse shprehje e një urrejtjeje e papërfytyrueshme dhe e kahershme, që kishte shpërthyer sapo para mijëra e mijëra njerëzve ajo ishte shfaqur i përndritur nga lëmshet e diellit flakërues si të ishte një fanar që me dritë ogurzezë sjell kob…“

Të tëra këto kishte dëshirë t’i shprehte në reportazhin e tij e tij, por një forcë shtytëse me kah të kundërt që vepronte pa dëshirën e tij, i bindur se tekstin e tij, drejtori i shtypit në Komitetin Qendror, të cilin e përfytyronte me tiparet e një inkuizitori, që kontrollonte vetë cdo informcion në Televizion, në mos dikush tjetër, mbase vetë Ali Rama, do ta cungonte, e shtynin të ishte i ndrydhur. Sidoqoftë, telekronisti diku jo larg tij, me mikrofon në dorë arriti të shqiptonte fjalët kuptimplote:

– Gjykoni vetë, të nderuar teleshikues, këto pamje nuk kanë nevojë për koment. Sahati i Madh i Tiranës shënonte tamam dy e pesë minuta.